«سوادِ ریسک بیاموزیم»

بریتانیایی ها، که امروز رای قدیمی های کمتر تحصیل کرده ی شان به جوان تر های تحصیل کرده چربید و از اتحادیه اروپا جدا می شوند، ترس ها و خرافات عجیبی دارند که یکی از آن ها قرص های ضدبارداری است. پس از سال های 1960 هر از چند گاهی شاهد آن بوده ایم که به خانم های انگلیسی هشدار داده می شد که قرص های ضدبارداری باعث افزایش احتمال ایجاد لخته ی خون در پاها و ریه ها، یا همان عارضه ی «ترومبوسیس» می شود. (Thrombosis)

در معروف ترین این هشدار ها در سال 1995، یافته های مطالعه ی جدیدی که توسط «کمیته ی دارو و سلامت بریتانیا» انجام شده بود به طور گسترده در رسانه ها منتشر شد. نتایج نشان می داد که مصرف قرص های ضدبارداری نسل سوم (که بسیار موثر بودند) به نسبت قرص های قبلی، احتمال ترومبوسیس را دو برابر، یعنی 100درصد افزایش می دهد!
دیگر از این خطرناک تر چه می توانست باشد! انتشار این خبر موجی از هراس نسبت به قرص های ضدبارداری به راه انداخت. روزنامه ها و دیگر رسانه ها تیتر زدند که «مصرف قرص های ضدبارداری احتمال ابتلا به ترومبو را 2 برابر افزایش می دهد». همچنین خبر به طور گسترده در بین جامعه ی پزشکی منتشر شد.
نتیجه این شد که بانوان بریتانیا با هدایت پزشکان و رسانه ها، از ترس ترومبو، خرید و مصرف قرص های ضدبارداری را به شدت کم کردند و نتیجه حامله گی های ناخواسته، فرزندان ناخواسته یا سقط جنین شد. تنها در سال 1996 سقط در انگلستان و ولز، که در سال های قبل از آن رو به کاهش بود، حدود 13 هزار مورد نسبت به سال قبل از اعلام خبر افزایش پیدا کرد که البته در سال های متعاقب هم ادامه داشت. به دنیا آمدن فرزندان ناخواسته هم به صورت قابل توجهی افزایش پیدا کرد و تقریبا به ازای هر سقط جنین، یک فرزند ناخواسته به دنیا آمد. بخش نگران کننده ی ماجرا اینجا بود که بخش عمده ای از این حاملگی های ناخواسته در بین دختران زیر 16 سال بود.

اما واقعا 2 برابر شدن احتمال ابتلا به ترومبو ارزشش را داشت که این قدر به جامعه هزینه تحمیل شود؟ سوال اینجاست که واقعا افزایش 2 برابری یا 100 درصدی احتمال ابتلا به ترومبو چقدر خطرناک است و چقدر باید از آن ترسید؟

«گرد گیگرینزر»، روانشناس شهیر آلمانی و مدیر «مرکز سواد ریسک» در «موسسه توسعه انسانی ماکس پلانک» معتقد است که کلید پاسخ دادن به این سوال فهم تفاوت بین «ریسک مطلق» و «ریسک نسبی» است. (Gerd Gigerenzer)

واقعیت این است که یافته های آن مطالعه ی کذایی نشان می داد که از هر 7 هزار خانمی که قرص های قدیمی تر نسل دوم ضد بارداری را مصرف کرده بود، 1 نفر مبتلا به ترومبو می شد. این در حالی است که از هر 7 هزار خانمی که قرص های جدید نسل سوم را مصرف کرده بود، 2 نفر مبتلا به ترومبو شده بود. این بدان معناست که هرچند «ریسک نسبی» ابتلا به ترومبو 100 درصد یا دوبرابر افزایش پیدا کرده، اما «ریسک مطلق» ابتلا به ترومبو بر اثر مصرف قرص ضدبارداری جدید تنها میزان ناچیز 1 در 7 هزار افزایش پیدا کرده بود.
نکته ی جالب اینجا است که حاملگی و سقط جنین خودشان احتمال ترومبو را افزایش می دهند و مطالعاتی که جناب «گیگرینزر» انجام داده نشان می دهد که این ریسک بسیار بیشتر از ریسک مطلق افزایش 1 ترمبو در 7 هزار مصرف قرص های ضد بارداری است.
اتفاقات آن سال ها به خانم ها از نظر جسمی و روانی آسیب زد، به اقتصاد آسیب زد، به نظام بهداشت و درمان بریتانیا آسیب زد به طوری که فقط چیزی حدود 15 تا 20 میلیون پوند هزینه های درمان آسیب های سقط بود. از معدود کسانی که در این میان منتفع شدند خبرگزاری هایی بودند که آن تیتر گمراه کننده ی «مصرف قرص های ضدبارداری احتمال ابتلا به ترومبو را 2 برابر افزایش می دهد» را بدون اشاره به ریسک مطلق منتشر کردند.

«گرد گیگرینزر» معتقد است که برای خوب زندگی کردن در دنیای امروزی «پسا اطلاعات»، باید سواد ریسک یاد بگیریم. او کتاب ها و سخنرانی های زیادی در این باره دارد و مثال های بسیار جالبی را گوشزد می کند که چطور توجه نکردن به نکاتی مثل تفاوت بین «ریسک مطلق» و «ریسک نسبی» می توان ما را در تصمیم گیری به اشتباه بیاندازد.